विचार

द्वन्दात्मक भौतिकवाद

द्वन्दात्मक भौतिकवाद

मानिसहरु एउटै समाजमा बस्दछन् तर जीवन र जगतलाई हेर्ने र बुझ्ने दृष्टिकोण फरक फरक हुन्छन् । मानिसहरुको सोंच दुईवटा दर्शनबाट प्रभावित भएको हुन्छ । जसले चेतना प्रथम पदार्थ गौण अर्थात चेतनाबाट पदार्थको उत्पत्ति भएको मान्यता राख्दछ त्यो आदर्शवादी दर्शन हो । जसले पदार्थ प्रधान चेतना गौण अर्थात् पदार्थबाट चेतनाको उत्पत्ति भएको भन्ने मान्यता राख्दछ । त्यो भौतिकवादी दर्शन हो । आदर्शवादी दर्शनले ईश्वरलाई विश्वास, गर्दछ, भौतिकवादी दर्शनले प्रकृति र वस्तुलाई विश्वास गर्दछ । भौतिकवादले भौतिक जगतभन्दा अलग कुनै अलौकिक शक्तिमा विश्वास गर्दैन । प्राचीनकालमा चार्वाक जस्ता भौतिकवादी दार्शनिकले भौतिक जगतभन्दा अलग कुनै अलौकिक शक्तिको विश्वास गर्दैनथे । चार्वाकका अनुसार पृथ्वी,…
Read More
सरकार परिवर्तन, संविधान संशोधन र कम्युनिस्ट आन्दोलन

सरकार परिवर्तन, संविधान संशोधन र कम्युनिस्ट आन्दोलन

भर्खरै प्रचण्ड नेतृत्वको सरकार परिवर्तन भएर ओली नेतृत्वको सरकार आएको छ । संसदीय व्यवस्थामा सरकार बन्ने र विघटन हुने, सरकार गठन र विघटनका लागि अनेकौं चलखेल, षडयन्त्र, एकले अर्काको खुट्टा तानातान, समीकरण बन्ने र भत्कने जस्ता गतिविधि भइरहन्छन् । यी संसदीय व्यवस्थाका विशेषता नै हुन् । नेपालमा सरकार परिवर्तनको खेल चलिरहेकै थियो । गठबन्धन बन्ने र विघटन हुने क्रम चलिरहेकै थियो । सरकार गठन–विघटनबाट जनताको कष्ठपूर्ण जीवनमा कतै सुधार नहुने, देशको राष्ट्रिय स्वाभीमान, राष्ट्रिय स्वाधीनता, राष्ट्रिय अखण्डतामा त्यसबाट कुनै योगदान पनि नपुग्ने आएकाले हाम्रो जस्तो आमूल परिवर्तनमा विश्वासस राख्ने क्रान्तिकारी पार्टीले ती सबै प्रति खास महत्व दिंदैन थियो । तर…
Read More
कमरेड कञ्चनको वक्तव्यको सन्दर्भमा

कमरेड कञ्चनको वक्तव्यको सन्दर्भमा

क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी, नेपालका सहसंयोजक क. कंचनले २०८१ श्रावण १ गते एक प्रेस वक्तव्य जारी गरेर “आजैका मितिबाट एकता प्रक्रिया असफल भएको घोषणा गर्न बाध्य भएको” बताउनु भएको छ । यसै वर्षको प्रारम्भमा वैशाख १९ गते क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी र नेकपा (मशाल) बीच पार्टी एकता भएको थियो । २०८० वैशाख १७ गते क्रान्तिकारी माओवादी र बहुमतबीच एकता भई क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी बनेको थियो । मशालसित पार्टी एकता गरेको ७५ दिन र क्रान्तिकारी माओवादीसित गरेको ४४० दिनमा “पार्टी एकता असफल” किन भयो ? यो कुरा अहिले पार्टीभित्र मात्र होइन, बाहिर पनि एउटा चिन्ताको विषय बनेको छ । के नेपालका कम्युनिस्टहरु फुट…
Read More
कम्युनिस्ट क्रान्तिकारीहरुको एकता र ऐतिहासिक एकता महाधिवेशन

कम्युनिस्ट क्रान्तिकारीहरुको एकता र ऐतिहासिक एकता महाधिवेशन

नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना भएको करिव ८ दशक पूरा हुँदैछ । यस अवधिमा जनसंघर्ष र वर्गसंघर्षका क्रान्तिकारी गतिविधिहरु कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्व भएका छन् । यस दौरान पार्टीभित्रको अन्तरसंघर्ष र वर्ग संघर्षले थुप्रै आरोह र अवरोह पार ग¥यो । वर्गसंघर्षले सशस्त्र संघर्षको उच्चतम रुप पनि लियो । वर्गसंघर्षले निर्णयात्मक अवस्था पैदा गरे पनि पटकपटक भएका सम्झौता झै ऐतिहासिक जनयुद्धमा पनि मूल नेतृत्वको षडयन्त्रकारी र आत्मसमर्पणको भूमिकाले जनयुद्ध सम्झौतामा नै टुंगिन पुग्यो । समय मै मूल नेतृत्वको अवसरवादी, आत्मसमर्पणवादी प्रवृत्ति बुझ्न नसक्दा क्रान्ति प्रति ठूला गद्दारी र विश्वासघात भयो । पार्टी स्थापनाकालदेखि छिटै (२००८ साल) नै क्रान्तिकारी धारा र संशोधनवादी दक्षिणपन्थी अवसरवादी…
Read More
इन्डो पश्चिमा विदेश नीति र ओली सरकारको भबिश्य

इन्डो पश्चिमा विदेश नीति र ओली सरकारको भबिश्य

प्रतिनिधिसभाको बैठकबाट हिजो साउन छगते प्रधानमन्त्रि केपी ओलीले बिश्वासको मत प्राप्त गर्नुभएको छ । उहाँप्रति बिश्वासको मतका साथसाथै अबिश्वासको वाताबरण पनि बन्दैगएको देखिन्छ । खासगरी नेकां, एमाले र माओवादी केन्द्रलगायतका संसदवादी पार्टीहरुको कुनै निश्चित बिचार पनि नभएको, देशभक्ति पनि नभएको र देशमा कसरी विकास र परिवर्तनको क्रमलाई अगाडि बढाउनेभन्ने कुनै दृढता र नविन स्पष्ट शोच पनि नभएका कारण ओलीले बिश्वासको मत पाउनु र नपाउनुको नेपाल र नेपालीका लागि कुनै अर्थ छैन । ०६२ मा दिल्लीमा भएको १२ बुँदे सहमतिपछि बाटै नेपालमा इन्डो पश्चिमा शक्तिले काम गरिरहेको छ । ०६३ पछिका नेपालका सरकारहरुले उक्त शक्तिको नेपाल नीतिको कार्यान्वयन गरिरहेको देखिन्छ ।…
Read More
एनजीओ–आईएनजीओबारे माक्र्स–एङ्गेल्स

एनजीओ–आईएनजीओबारे माक्र्स–एङ्गेल्स

कार्ल माक्र्स–फ्रेडरिक एङ्गेल्सले विश्वप्रसिद्ध घोषणापत्र (सन् १८४८) मा लेख्नुभएको छ, “बुर्जुवावर्गको एउटा हिस्सा यसकारण सामाजिक व्यथाहरूलाई हटाउन चाहन्छ ता कि बुर्जुवा समाजलाई यथास्थितिमा राख्न सकियोस् ।” माक्र्स– एङ्गेल्सले आजभन्दा करिब १७६ वर्ष पहिले भनेको एनजीओ, आईएनजीओबारेको यो यथार्थ नेपालमा अहिले बुर्जुवावर्ग मात्रै नभई, वामपन्थको खोलभित्रको अर्को ठूलो हिस्सा ‘कम्युनिस्ट’ पनि नेपालबाट सामाजिक व्यथाहरूलाई हटाउन ‘कम्मर कसेर’ यसकारणले लागेका छन् ता कि त्यसबाट आउने ठूलो धनराशीलाई आफ्नो व्यक्तिगत पद–प्रतिष्ठा तथा पारिवारिक हितमा उपयोग गर्न सकियोस् । साथै, बुर्जुवा समाजमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउन खोज्ने अन्य क्रान्तिकारी कम्युस्टिहरूलाई सुस्तसुस्त सुधारवाद र विकासवादमा ढाल्न सकियोस् ।माक्र्स–एङ्गेल्सको समयका एनजीओ, आईएनजीओहरूको उद्देश्य र अहिलेका एनजीओ–आईएनजीओहरूको उद्देश्यमा…
Read More
दलित मुक्ति आन्दोलनको पुँजीवादी वैचारिकी

दलित मुक्ति आन्दोलनको पुँजीवादी वैचारिकी

हजारौं वर्षदेखि उत्पीडित अवस्थामा रह“दै आएका दलित जातिको सामाजिक मुक्तिको प्रश्न आज पनि छलफल, विमर्श र वहसको विषय बन्दै आएको छ । यो नेपालको मात्र होइन, दक्षिण एशियाको भारतीय उपमहाद्वीप वा आर्यव्रतकै समस्या हो । भारतमा डा. भीम राव अम्वेडकरको नेतृत्वमा दलित मुक्तिको आवाज जोडले उठेको इतिहास पाइन्छ । डा. अम्वेडकर भारतको संविधानका निर्माता थिए । नेपालको दलित आन्दोलनको वैचारिकीलाई अध्ययन गर्न भारत हाम्रा लागि निकै महत्वपूर्ण पाठ हुन सक्दछ । दलित तथा जनजातिको प्रश्नमा भारतको संविधानमा अनुसूचित जाति भनेर उल्लेख गरिएको छ । तर यो दलित भन्ने शब्द डा. अम्वेडकरको नेतृत्वमा भारतमा जातीय मुक्ति आन्दोलन सञ्चालन गर्ने सिलसिलामा स्थापित…
Read More
भाषिक–सांस्कृतिक बढ्दो अतिक्रमण र मातृभाषाहरुको भविष्य

भाषिक–सांस्कृतिक बढ्दो अतिक्रमण र मातृभाषाहरुको भविष्य

मातृभाषा त्याग्नेहरुले किन गर्वसाथ भन्दछन्, ‘हाम्रा बालबच्चालाई त मातृभाषा नै आउँदैन !’ बिश्व मानव समाजको कुनै पनि मातृभाषा वास्तवमा आफ्ना माता–पिताबाट प्राप्त भाषा नै हो । त्यसका जरा हुन्छन्, स्मृतिहरु र विम्ब पनि हुन्छन् । मातृभाषाले एउटा बेग्लै प्रकारको सांस्कृतिक आचरण प्रदान गर्दछ । तर अरु कुनै आयातित भाषाबाट त्यस्तो सम्भव हुँदैन । मातृभाषासँग केही यस्ता तत्व जोडिएका हुन्छन् जसले गर्दा यसको सम्प्रेषणीयता त्यो भाषा बोल्नेहरुका लागि अधिक मार्मिक हुन्छ । यो प्रश्न इतिहास तथा संस्कृतिको बहनसँग पनि सम्बद्ध छ, जुन कुरा सम्प्रेषणको क्रममा निर्मित हुन्छ । यद्यपि संस्कृतिको कार्य विश्वलाई केवल विम्बहरुमा व्यक्त गर्नु मात्रै होइन । बरु ती…
Read More
दर्शनः नेपाली समाजमा धार्मिक नियतिवाद

दर्शनः नेपाली समाजमा धार्मिक नियतिवाद

नियतिवादले जनजीवनमा यति गहिरो जरा गाडेको छ कि पढेलेखेका डिग्रीधारी व्यक्तिहरूले पनि त्यसलाई त्याग्न सकेका छैनन् । हाम्रो कुनै पनि वस्तुलाई हेर्ने दृष्टिकोण वैज्ञानिक बन्न सकेको छैन । मानिसको आफ्नो सामर्थ्यमा होइन, बाहिरी शक्तिमा प्रबल विश्वास देखिन्छ । धार्मिक नियतिवादले जगत्‌का सम्पूर्ण घटनाहरूलाई र जीवजन्तुका गतिविधिहरू एवं विचारलाई अदृश्य ईश्वरीय शक्तिले निर्देशित गर्दछ भन्ने दृष्टिकोण अँगाल्दछ । इसाई, मुस्लिम, यहुदी, हिन्दु जस्ता विश्वका सबै खालका धर्म दर्शनहरूमा यस खालको अवधारणा पाइन्छ । धार्मिक नियतिवादले मानिसको आफ्नो स्वतन्त्र चाहना वा इच्छाद्वारा कार्यदिशाको निर्धारण हुँदैन भन्ने विचार अघि सार्दछ । यसले के कुरामा जोड दिन्छ भने आफूलाई परिस्थितिले प्रदान गरेका सामान्य कार्य…
Read More
क्रान्तिबारे निम्न पुँजीवादीहरुको धारणा र त्यसका विरुद्ध मार्क्सले र लेनिनले गरेको संघर्ष

क्रान्तिबारे निम्न पुँजीवादीहरुको धारणा र त्यसका विरुद्ध मार्क्सले र लेनिनले गरेको संघर्ष

“क्रान्ति एउटा लामो प्रकृया हो भन्नेकुरा निम्नपुँजीवादी तत्वहरुलाई पचाउन मुस्किल पर्दछ ।” कार्ल मार्क्समाथि उल्लेखित भनाई माक्र्सले जर्मनका निम्न पुँजीवादी तत्वहरुको क्रान्तिबारेको धारणामा भएको प्रमुख कमजोरीलाई औल्याउँदै भन्नु भएको थियो ।क्रान्तिबारे निम्न पुँजीवादी तत्वहरुको धारणा के हुन्छ ? त्यसबारे माक्र्सले जर्मनका जर्मनको तत्कालिन परिस्थिति र निम्न पुँजीवादीहरुको क्रान्तिसम्बन्धी सोचाई बारे माक्र्सले पुनः लेख्नुहुन्छ— “पार्टीका पुराना नेताहरुले कार्यकर्ताहरुलाई यो भनेर उत्साहीत पार्ने प्रयत्न गथ्र्यो । क्रान्ति छिट्टै हुने छ, टाढा भए ४–५ वर्षमा पक्कै पनि । पार्टीले प्रारम्भिक दिनहरुमा प्राप्त गरेका सफलताका पछाडि यसप्रकारको शीध्र विजय वा आशाले प्रशस्त काम गरेको थियो । तर जव क्रान्ति झन् झन् टाढाको कुरा बन्दै…
Read More