लेखक : फडिन्द्र कार्की
नेपाली राजनीतिमा आज देखिएको अन्योल, अस्थिरता, अविश्वास र निराशाको मूल जरा केवल सत्ता संघर्षमा मात्र होइन, बरु राजनीति कुन आधारमा सञ्चालन भइरहेको छ भन्ने गहिरो प्रश्नसँग जोडिएको छ। राजनीति विचार–सिद्धान्तबाट निर्देशित छ कि व्यवहारवाद र अवसरवादबाट? यही प्रश्नको उत्तरभित्र वर्तमान संकटको वास्तविक कारण र समाधान दुवै लुकेका छन्।
विचार–सिद्धान्तमा आधारित राजनीति दीर्घकालीन सामाजिक परिवर्तनको लक्ष्यमा केन्द्रित हुन्छ। यसले व्यक्तिगत स्वार्थ वा क्षणिक लाभभन्दा माथि उठेर समाजको ऐतिहासिक आवश्यकता र वस्तुगत अवस्थाको आधारमा आफ्नो दिशा निर्धारण गर्छ। यस्तो राजनीतिमा विचारले मार्गदर्शन गर्छ भने सिद्धान्तले त्यसलाई निरन्तरता, स्थायित्व र स्पष्टता प्रदान गर्छ।
सिद्धान्तमा आधारित राजनीतिक दृष्टिकोणले समाजभित्र रहेका अन्तर्विरोधहरूलाई सतही रूपमा होइन, गहिरो रूपमा विश्लेषण गर्छ। यसले समस्यालाई तत्काल समाधान गर्नुपर्ने घटनाका रूपमा मात्र होइन, संरचनात्मक परिवर्तन आवश्यक पर्ने प्रक्रियाका रूपमा बुझ्छ। त्यसैले यसको मूल उद्देश्य केवल सत्ता प्राप्ति होइन, समाजको रूपान्तरण हो।
तर जब राजनीति आफ्नो वैचारिक आधारबाट क्रमशः टाढा जान थाल्छ, तब व्यवहारवाद हावी हुन थाल्छ। यहाँ व्यवहारवादको अर्थ जनताको हितमा आधारित व्यावहारिकता होइन, बरु सत्ता, पद, प्रभाव र अवसर केन्द्रित निर्णय प्रक्रिया हो। यस्तो अवस्थामा दीर्घकालीन लक्ष्यहरू ओझेलमा पर्छन् र तत्कालीन फाइदा नै प्रमुख बन्न पुग्छ।
व्यवहारवादको प्रभाव बढ्दै जाँदा राजनीतिक निर्णयहरू मूल्य र सिद्धान्तबाट विच्छेद हुन थाल्छन्। नीतिगत स्पष्टता कमजोर हुन्छ, निर्णयहरू अस्थिर बन्छन् र सत्ता समीकरण नै प्रमुख आधार बन्न पुग्छ। यसले राजनीतिलाई दिशाहीन बनाउँछ, जहाँ निर्णयहरू परिस्थितिअनुसार बारम्बार बदलिन्छन्।
यसको प्रत्यक्ष परिणाम दलहरूबीचको वैचारिक भिन्नता कमजोर हुनु हो। दलहरू नीतिगत प्रतिस्पर्धाभन्दा व्यक्तिकेन्द्रित र सत्ताकेन्द्रित प्रतिस्पर्धामा सीमित हुन पुग्छन्। यसले जनतामा स्पष्ट वैकल्पिक राजनीतिक दृष्टिकोणको अभाव सिर्जना गर्छ।
जब वैचारिक विकल्प कमजोर हुन्छ, जनतामा निराशा, अविश्वास र राजनीतिक प्रक्रियाप्रति उदासीनता बढ्छ। राजनीति परिवर्तनको माध्यम होइन, केवल शक्ति प्राप्तिको खेल जस्तो देखिन थाल्छ। यसले लोकतान्त्रिक प्रणालीप्रतिको विश्वासलाई गम्भीर रूपमा कमजोर बनाउँछ।
भ्रष्टाचार, अवसरवाद, संगठनात्मक कमजोरी र संस्थागत शिथिलता जस्ता समस्याहरू पनि यही व्यवहारवादी संस्कृतिको परिणाम हुन्। जब सिद्धान्त कमजोर हुन्छ, व्यक्तिगत स्वार्थले सामूहिक मूल्य र संस्थागत अनुशासनलाई विस्थापित गर्छ, जसले समग्र राजनीतिक प्रणालीलाई कमजोर बनाउँछ।
तर समाधान केवल सिद्धान्तको पुनरावृत्तिमा सीमित हुन सक्दैन। सिद्धान्तलाई जीवन्त बनाउन त्यसलाई समाजको वास्तविकता र जनताको आवश्यकतासँग निरन्तर जोडिरहनुपर्छ। सिद्धान्त व्यवहारबाट टाढा भए अव्यावहारिक हुन्छ, र व्यवहार सिद्धान्तविहीन भए दिशाहीन र खतरनाक बन्छ।
त्यसैले आजको आवश्यकता सिद्धान्त र व्यवहारबीचको सन्तुलन हो। सिद्धान्तले स्पष्ट दिशा दिनुपर्छ भने व्यवहारले त्यसलाई परीक्षण, सुधार र परिमार्जन गर्दै व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। यही द्वन्द्वात्मक सन्तुलनले मात्र राजनीतिक प्रक्रियालाई स्थिर, प्रभावकारी र जनमुखी बनाउन सक्छ।
वर्तमान संकटबाट बाहिर निस्कन राजनीतिक शक्तिहरूले आफ्नो वैचारिक आधार पुनः स्पष्ट र सुदृढ गर्न आवश्यक छ। जनतासँगको सम्बन्धलाई केवल चुनावी सम्बन्धमा सीमित नराखी विचार, संगठन र निरन्तर सामाजिक संघर्षमार्फत गहिरो बनाउनुपर्छ। यसले मात्र राजनीतिक विश्वसनीयता पुनःस्थापित गर्न सक्छ।
अन्ततः कुनै पनि समाजको अग्रगमन स्पष्ट विचार र सिद्धान्तबिना सम्भव हुँदैन। राजनीति जब आफ्नो वैचारिक आधारमा दृढ रहँदै जनताको जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिन्छ, तब मात्र व्यवहारवादको संकट पार गर्न सकिन्छ। यही सन्तुलित मार्गले राजनीतिक विश्वासको पुनर्निर्माण, सामाजिक न्यायको स्थापना र दीर्घकालीन रूपान्तरणको आधार तयार गर्न सक्छ।
