समकालीन नेपाली कवितामा जीवनका जटिल यथार्थ, मानवीय संवेदना र सामाजिक चेतनालाई समेटेर आएको महत्वपूर्ण काव्य–कृति हो ‘किनाराका गीतहरू’। ५९ वटा कविताहरू संग्रहित यस पुस्तकमा कवि राजकुमार श्रेष्ठले “किनारा” भन्ने प्रतीकमार्फत मानिसको अस्तित्व, एकान्त, संघर्ष र पहिचानको बहुआयामिक चित्रण गरेका छन्। यहाँ “किनारा” केवल भौगोलिक सीमा होइन। यो समाजको उपेक्षित वर्ग, मौन आवाज, अन्तर्मनको पीडा र समयसँगको टकरावको प्रतीक हो।
कृतिको प्रारम्भदेखि नै पाठकले अनुभूति गर्छ—कवि जीवनलाई सतही रूपमा होइन, गहिराइबाट नियाल्छन्। ‘जिउँदो अरुण एक कविता’ जस्ता रचनामा आत्मसंघर्ष, विद्रोह र स्वाभिमानको स्पष्ट ध्वनि सुनिन्छ।
“प्रिय वतास
कस्तो स्पर्श हो यो
म त
हुरी लिएर आएको मान्छे।”
यी पंक्तिहरूले कविको स्वभाव, साहस र जीवनप्रतिको अदम्य जीविषालाई उजागर गर्छन्। उनी आँधीबाट डराउने होइनन्, बरु आँधी नै बोकेर आउने मान्छे हुन्। यही भाव ‘प्रिय झरी’ कवितामा पनि देखिन्छ।
“के घमण्ड गर्छौ
मलाई रुझाएर
म त सावन पिएर आएको मान्छे।”
प्रकृतिसँगको संवाद यहाँ केवल सौन्दर्य–चिन्तन होइन।यो आत्मविश्वास र अनुभवको घोषणा हो। कवि आफूलाई कमजोर होइन, अनुभवी र सबल पात्रका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।
यस संग्रहमा प्रकृति एक महत्वपूर्ण पात्रका रूपमा उपस्थित छ। अरुण, झरी, सावन, इन्द्रेणी, देउराली, जंगल, पहरा—यी सबै बिम्बहरूले कवितालाई जीवन्त बनाएका छन्। तर प्रकृति यहाँ केवल रमणीय दृश्यको रूपमा सीमित छैन। यसले मानव जीवनको अवस्था, पीडा र आकांक्षालाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छ।
सामाजिक र राजनीतिक चेतना यस कृतिको अर्को सशक्त पक्ष हो। ‘शहीदहरूको देश’, ‘ऊ अर्थात् देशद्रोही’, ‘म नै देश हुँ’, ‘अघोषित सीमाहरू’, ‘तिम्रा मृत गल्लीहरूमा’, जस्ता कविताहरूले राष्ट्र, सत्ता र नागरिकताको प्रश्नलाई उठाएका छन्। कवि यहाँ मौन दर्शक होइनन्। उनी प्रश्न गर्ने, चिन्तन गराउने र चेतना जगाउने स्रष्टा हुन्।
‘म नै देश हुँ’ जस्तो शीर्षकले नै व्यक्त गर्छ—देश कुनै भूगोल मात्र होइन, प्रत्येक नागरिकको चेतना हो। देशद्रोह र देशभक्तिको परिभाषा कसले निर्धारण गर्छ? शहीदहरूको बलिदानको मूल्य कति छ? सत्ता र जनताबीचको दूरी किन बढिरहेको छ? यस्ता प्रश्नहरू कविताको अन्तरपाठमा गुन्जिरहेका छन्।
त्यसैगरी व्यक्तिगत संवेदना र करुणा पनि यस कृतिमा सशक्त रूपमा अभिव्यक्त भएका छन्। ‘आमा हराएको सूचना’ मा मातृत्व र वियोगको मार्मिक चित्रण पाइन्छ। ‘प्रिय झमक’, ‘तिम्री प्रीयतम’, ‘हराएका इन्द्रेणीहरू’, ‘आँशुको बाटो’ जस्ता कविताहरूमा स्मृति, प्रेम र पीडाको कोमल तर गहिरो स्पर्श छ। व्यक्तिगत अनुभूतिलाई सार्वजनीन संवेदनामा रूपान्तरण गर्ने कविको क्षमता प्रशंसनीय छ।
भाषाशैलीका दृष्टिले हेर्दा कवि सरल शब्द चयन गर्छन्, तर अर्थगर्भित अभिव्यक्ति दिन सफल छन्। प्रतीक, रूपक र बिम्बहरूको प्रयोगले कवितालाई कलात्मक उचाइ दिएको छ। कतिपय कविताहरू वैचारिक रूपमा घनत्वयुक्त छन्, जसले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। सामान्य पाठकका लागि केही रचनाहरू गहिरो लाग्न सक्छन्, तर साहित्यप्रेमी पाठकका लागि यी कविताहरू आत्मचिन्तनको यात्रा हुन्।
यस संग्रहको अर्को विशेषता यसको विविधता हो। प्रेम, राजनीति, प्रकृति, अस्तित्व, विडम्बना, व्यङ्ग्य, करुणा—सबै भावधाराहरू यहाँ सन्तुलित रूपमा उपस्थित छन्। ‘गरिव नाथे!!’, ‘न जन्ती न मलामी’, ‘राक्षसी कथा’, ‘आधुनिक वीरहरू’ जस्ता शीर्षकहरूले समाजको विसंगतिलाई व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्। कवि कहिले करुण हुन्छन्, कहिले विद्रोही, कहिले दार्शनिक र कहिले व्यङ्ग्यकार। यही बहुआयामिकता कृतिको सबल पक्ष हो।
कृतिमा समय–चेतना पनि स्पष्ट देखिन्छ। ‘समय दुई तीन वर्ष’, ‘बहकिने बादलहरू’, ‘यक्लो बगर’, ‘मेरो अन्त्य कहाँ छ?’ जस्ता कविताहरूमा समयको अस्थिरता, जीवनको अनिश्चितता र अस्तित्वको प्रश्न उठाइएको छ। कवि आफ्नो अन्त्यको खोजी मात्र गर्दैनन्। उनी जीवनको अर्थ र यात्राको दिशा पनि खोजिरहेका छन्।
शीर्षक ‘किनाराका गीतहरू’ नै कृतिको मर्म हो। समाजका केन्द्रमा बसेका आवाजहरू भन्दा किनारामा रहेका आवाजहरू प्रायः मौन हुन्छन्। कवि त्यही मौनतालाई स्वर दिन चाहन्छन्। किनारामा उभिएर केन्द्रतर्फ हेर्ने दृष्टि नै यस कृतिको विशिष्टता हो।
समग्रमा, ‘किनाराका गीतहरू’ समकालीन नेपाली कविता जगतमा एक उल्लेखनीय कृति हो। यसले केवल कविता पढ्ने आनन्द मात्र दिँदैन। यसले सोच्न, प्रश्न गर्न र आत्मचिन्तन गर्न प्रेरित गर्छ। प्रकृति र मानवीय संवेदनाको समन्वय, सामाजिक यथार्थको तीक्ष्ण प्रस्तुति र अस्तित्वबोधको गहिरो खोज—यी सबै पक्षले यस कृतिलाई सशक्त बनाएका छन्।
यो संग्रह समयको दस्तावेज पनि हो—जहाँ व्यक्तिगत पीडा सामूहिक संवेदनामा रूपान्तरित हुन्छ, जहाँ किनारामा बसेका मानिसहरूको स्वर केन्द्रसम्म पुग्ने प्रयास गर्छ। कवि राजकुमार श्रेष्ठले यस कृतिमार्फत नेपाली काव्य–धारामा आफ्नो विशिष्ट पहिचान स्थापित गरेका छन्।
अन्ततः भन्न सकिन्छ—‘किनाराका गीतहरू’ केवल गीतहरूको संग्रह होइन; यो जीवन, संघर्ष र स्वपहिचानको गहिरो काव्य–यात्रा हो, जसले पाठकलाई आफ्नो किनारासँग साक्षात्कार गराउँछ र केन्द्रतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्दछ।
