नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनले लामो संघर्ष, जनआन्दोलन र राजनीतिक परिवर्तनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। तर, पछिल्ला वर्षहरूमा यो आन्दोलन रक्षात्मक अवस्थामा पुगेको देखिन्छ भने कम्युनिस्ट पार्टीहरू बारम्बार विभाजित हुने क्रम जारी छ। यो अवस्थाको सही विश्लेषण गर्न वैचारिक, संगठनात्मक, राजनीतिक र सामाजिक पक्षलाई सँगसँगै हेर्नु आवश्यक हुन्छ।
वैचारिक तथा मार्क्सवादी दृष्टिकोण
मार्क्सवादी दृष्टिकोणअनुसार आन्दोलन कमजोर हुनुको प्रमुख कारण सिद्धान्त र व्यवहारबीचको बढ्दो दूरी हो। वर्गसंघर्ष, श्रमिक–किसानको नेतृत्व र समाजवादी रूपान्तरणको मूल लक्ष्यभन्दा संसदीय सत्ता, चुनावी प्रतिस्पर्धा र सरकार सञ्चालनमा बढी केन्द्रित हुँदा आन्दोलनको क्रान्तिकारी चरित्र कमजोर भएको तर्क गरिन्छ। पार्टीहरूमा बढ्दो संशोधनवाद, अवसरवाद र व्यक्तिवादी प्रवृत्तिका कारण पनि आन्दोलन रक्षात्मक बनेको विश्लेषण गर्न सकिन्छ। यसका साथै, मजदुर, किसान, युवा र उत्पीडित समुदायका वास्तविक समस्याहरूसँग पार्टीहरू निरन्तर जोडिन नसक्दा जनआधार समेत खस्किँदै गएको देखिन्छ।
तटस्थ राजनीतिक विश्लेषण
अर्कोतर्फ, तटस्थ राजनीतिक विश्लेषकहरू नेतृत्वको आपसी प्रतिस्पर्धा, आन्तरिक लोकतन्त्रको कमजोरी, अपारदर्शी संगठन सञ्चालन शैली र नीति निर्माणमा हुने मतभेदलाई मुख्य कारण मान्छन्। सत्ता साझेदारीका विवाद, बदलिँदो सामाजिक-आर्थिक परिवेश र नयाँ पुस्ताको अपेक्षाअनुसार दलहरूले आफूलाई रूपान्तरण गर्न नसक्नु पनि उत्तिकै जिम्मेवार छ। यी विविध कारणहरूले गर्दा पार्टीभित्र तीव्र अविश्वास बढ्छ र अन्ततः विभाजनको रूप लिन्छ।
विभाजनका असरहरू
कम्युनिस्ट पार्टीहरूको बारम्बारको विभाजनले आम जनविश्वास कमजोर बनाएको छ। यसले संगठनलाई साना-साना गुटमा विभाजित मात्र गरेको छैन, बरु श्रमिक तथा जनताका साझा मुद्दाहरूलाई प्रभावकारी रूपमा उठाउन समेत कठिन बनाएको छ। विचारको स्वस्थ बहस हुनु स्वाभाविक र आवश्यक भए तापनि व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा, गुटबन्दी र पदकेन्द्रित राजनीतिले समग्र आन्दोलनलाई नै धराशयी बनाउने जोखिम बढाएको छ।
आगामी दिशा र आवश्यकता
आन्दोलनलाई पुनः सशक्त र पुनर्जीवित बनाउन स्पष्ट वैचारिक दिशा, सुदृढ संगठन, आन्तरिक लोकतन्त्रसहितको अनुशासन, सामूहिक नेतृत्व, रचनात्मक आत्मआलोचना र जनताका दैनिक समस्या समाधानमा केन्द्रित राजनीतिक कार्यशैली आवश्यक देखिन्छ। कम्युनिस्ट आन्दोलनको वास्तविक शक्ति श्रमिक, किसान, युवा, महिला र उत्पीडित समुदायसँगको गहिरो सम्बन्धमा नै निहित हुन्छ। त्यसैले, जनताको विश्वास पुनः जित्नका लागि सिद्धान्त र व्यवहारबीचको एकरूपता, पारदर्शिता, इमानदार नेतृत्व र बृहत् कम्युनिस्ट एकतालाई प्राथमिकता दिनु नै आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
~विके थापा बिनोद
